ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ

ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ

Α ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

2^η ΣΚΗΝΗ – ΣΤΙΧΟΙ: 495-541

ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑ

Στις φωνές του Μενέλαου ανταποκρίνεται η Γερόντισσα, η θυρωρός του ανακτόρου. Προβάλλει από τη μεσαία πύλη. Συνήθως είναι παχιά ή λιγνή με σιμή μύτη. Ο ρόλος της Γερόντισσας εξυπηρετεί την εξέλιξη της υπόθεσης του μύθου. Διαθέτει πείρα ζωής, είναι φιλική προς την Ελένη κι έτσι αποκρύπτει από το Θεοκλύμενο την άφιξη του Μενέλαου.

ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ

• ΣΤΙΧΟΙ: 495-527: Αποπομπή Μενέλαου από τη Γερόντισσα.

Η Γερόντισσα ρωτάει το Μενέλαο ποιος είναι και προτού ακούσει την απάντηση κλείνει το λόγο της με απειλές: ‘στον τόπο που έφτασες σκοτώνουν τους Έλληνες’. Ο Μενέλαος την αντιμετωπίζει ήρεμα , όπως ταιριάζει στην ηλικία της. Αυτή όμως επιμένει να φύγει. Ακολουθεί στιχομυθία η ποία διεξάγεται με ένταση και αλληλοσπρωξίματα. Ο Μενέλαος παρά τις απειλές της επιμένει και κάποια στιγμή θυμάται τον ξακουστό στρατό του. Σιγά –σιγά αποκαλύπτει την ταυτότητά του. Η ανάμνηση της «παλιάς» ευτυχίας του συνοδεύεται με δάκρυα, στα οποία η Γερόντισσα υποχωρεί και παρέχει τις πρώτες πληροφορίες. Η χώρα στην οποία ναυάγησε είναι η Αίγυπτος. Βρίσκεται μπροστά στον τάφο του βασιλιά Πρωτέα. Τώρα βασιλιάς είναι ο γιός του Θεοκλύμενος, ο οποίος σκοτώνει τους Έλληνες που φτάνουν στην Αίγυπτο. Έκπληκτος ο Μενέλαος ρωτάει για την επικίνδυνη αυτή συνήθεια.

• ΣΤΙΧΟΙ: 528-541: Αναφορά στην παρουσία της Ελένης.

Η Γερόντισσα είναι αποκαλυπτική. Η Ελένη είναι η αιτία της αγριότητας του Θεοκλύμενου. Η έκπληξη του Μενέλαου είναι άμεση. Οι ερωτήσεις διαδέχονται η μία την άλλη. Η Γερόντισσα επιβεβαιώνει: ‘η Ελένη , η κόρη του Τυνδάρεω από τη Σπάρτη, βρίσκεται στην Αίγυπτο’ Ο Μενέλαος ρωτάει από πού ήρθε και πότε. Εκείνη του απαντά από την Σπάρτη, από την αρχή του Τρωικού πολέμου. Η σύγχυση του Μενέλαου είναι μεγάλη. Αναρωτιέται αν έκλεψαν την Ελένη από τη σπηλιά και πότε. Το μοτίβο της πραγματικής Ελένης και του ειδώλου επανέρχεται. Ο λόγος τη Γερόντισσας κλείνει όπως άνοιξε με την προτροπή «φύγε». Επαναλαμβάνει ότι ο ξένος κινδυνεύει και θέλει να τον σώσει. Ο Μενέλαος μένει μόνος στη σκηνή, καθώς η Γερόντισσα αποσύρεται στο εσωτερικό των ανακτόρων.

ΠΡΟΣΩΠΑ

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Δε θυμίζει σε τίποτα τον ομηρικό ήρωα. Αποπέμπεται με απειλές και σπρωξιές. Θρηνεί, όταν συγκρίνει τον προηγούμενο θρίαμβό του με την τωρινή αθλιότητα. Όταν μαθαίνει για την παρουσία της Ελένης αρχικά νιώθει έκπληξη, αμηχανία και στη συνέχεια βρίσκεται σε σύγχυση.

ΤΡΑΓΙΚΟ – ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Η σκηνή ενώ φαίνεται κωμική, στην ουσία είναι βαθύτατα τραγική. Η μετάπτωση από την ευτυχία στη δυστυχία, τα λογικά αδιέξοδα, η σύγχυση και η αμφιβολία του ήρωα ενέχουν τραγικότητα, τον διχάζουν και τον συντρίβουν, ιδιαίτερα στο σημείο εκείνο όπου πληροφορείται την ύπαρξη του «ειδώλου» της Ελένης στην Αίγυπτο.

Ο δραματικός διάλογος (στιχομυθία), αλλά και η δραματική ένταση που τον ακολουθεί (με αλληλοσπρωξίματα, επιφωνήσεις, ερωτήσεις), φορτίζουν ακόμη περισσότερο τη συγκεκριμένη σκηνή.

ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑ: Μια απλή ,υποταγμένη γυναίκα, που υπηρετεί πιστά τον αφέντη της. Εκτελεί τις αποφάσεις του χωρίς να τις αξιολογεί, γι’ αυτό και διώχνει το Μενέλαο από το παλάτι. Παράλληλα αποτελεί μοντέλο κατώτερου κοινωνικά και πνευματικά ανθρώπου, ο οποίος όταν αποκτήσει κάποια αρμοδιότητα, αισθάνεται ότι έχει και εξουσία απέναντι στους άλλους. Γίνεται σκληρή, αν και φοβάται περισσότερο μήπως δεν κάνει σωστά τη δουλειά της και αυτό έχει συνέπειες για την ίδια. Παρ’ όλα αυτά έχει ευαισθησίες και αδυναμίες, γι’ αυτό αποκαλύπτει στο Μενέλαο τους κινδύνους που διατρέχει.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑΣ: Ο Ευριπίδης επιλέγει ως θυρωρό των ανακτόρων μια γυναίκα γερασμένη και αδύναμη και όχι κάποιο φρουρό στρατιώτη (εξυπηρέτηση θεατρικής οικονομίας). Αν ήταν άντρας ίσως  η σκηνή εξελισσόταν διαφορετικά, πιθανόν κατέληγε σε βίαιη σύγκρουση, με απρόβλεπτες συνέπειες για την εξέλιξη του μύθου. Επίσης ο Μενέλαος δε θα έπαιρνε τις απαραίτητες πληροφορίες και δε θα γινόταν η αποκάλυψη ότι στην Αίγυπτο βρίσκεται η Ελένη. Τέλος δε θα αποκαλυπτόταν το ήθος του Μενέλαου, του ( δείχνει σεβασμό προς τη Γερόντισσα, αν κι εκείνη τον εξευτελίζει), αλλά και

η ανώτερότητα των Ελλήνων έναντι των απολίτιστων βαρβάρων που δε σέβονται τον ιερό θεσμό της φιλοξενίας.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΘΕΑΤΩΝ

Έκπληξη από τις αντιδράσεις της Γερόντισσας και του Μενέλαου (βαναυσότητα – συμπάθεια Γερόντισσας / κωμική η συμπεριφορά του Μενέλαου). Πικρία για τον ξεπεσμό του ομηρικού ήρωα. Από την άλλη όταν οι πληροφορίες που είναι ήδη γνωστές στους θεατές αφήνουν εμβρόντητο το Μενέλαο (τραγική ειρωνεία) , οι θεατές κατανοούν το τραγικό αδιέξοδο και τη σύγχυσή του. Λυπούνται τον ήρωα που σύρεται από τη μία συμφορά στην άλλη και υποφέρει χωρίς να φταίει. Με τα τελευταία μάλιστα λόγια της Γερόντισσας, ο φόβος για την τύχη του ήρωα διακατέχει τις ψυχές των θεατών

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Πώς εξελίσσεται η συναισθηματική κατάσταση του Μενέλαου στη σκηνή με τη Γερόντισσα;

2. Ποιοι παράγοντες ρυθμίζουν τη συμπεριφορά της Γερόντισσας απέναντι στο Μενέλαο;

3. Ποιο στίχο θεωρείτε σημαντικό από δραματική άποψη και γιατί;

4.Γιατί Ο Ευριπίδης προτίμησε γυναίκα αντί για άνδρα; Τι προσφέρει αυτό στο έργο;

5. Τελικά ο Μενέλαος αποτελεί τραγικό ή κωμικό πρόσωπο; Δικαιολογήστε την απάντησή σας.

6. Να σχολιάσετε το στίχο 507: «Τους ναυαγούς κανείς δεν τους πειράζει».

ΜΕΝΕΛΑΟΣ - ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑ ΣΕ ΚΟΜΙΚ

  

MISIRLOU - Το τραγούδι αυτό έχει γνωρίσει εκατοντάδες εκτελέσεις.Μισιρλού, που σημαίνει Αιγύπτια (από την τουρκική λέξη "Mısırlı"; που παράγεται από το αραβικό مصر, Miṣr, "Αίγυπτος" και σημαίνει "Αιγύπτιος/Αιγύπτια") είναι ο τίτλος ενός ελληνικού ρεμπέτικου τραγουδιού, που είναι σήμερα πολύ δημοφιλές σε τέσσερα εντελώς διαφορετικά είδη μουσικής: στο ρεμπέτικο, στη λαϊκή μουσική της Μέσης Ανατολής, στην εβραϊκή μουσική που παίζεται σε γάμους και γιορτές (Κλεζμέρ), και στο surf rock. Το τραγούδι πρωτοπαίχτηκε από τη ρεμπέτικη ορχήστρα του Μιχάλη Πατρινού στην Αθήνα, το 1927. Όπως συνέβαινε και με σχεδόν όλα τα πρώιμα ρεμπέτικα τραγούδια, ο αυθεντικός συνθέτης του τραγουδιού έμεινε άγνωστος, και η σύνθεση κατοχυρώθηκε στον αρχηγό της κομπανίας. Η μελωδία κατά πάσα πιθανότητα συντέθηκε συλλογικά από τους μουσικούς, όπως συνέβαινε συχνά εκείνη την εποχή, ενώ οι στίχοι ήταν σχεδόν σίγουρα του Πατρινού. Στην αρχική έκδοση του τραγουδιού, το όνομα της κοπέλας του τίτλου προφερόταν από τον Πατρινό "Μουσουρλού", με βαριά Σμυρναΐικη προφορά.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΡΑΒΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ

Α ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ – ΣΤΙΧΟΙ :437-575

ΣΤΟΧΟΙ

1. Γνωριμία με τη μορφή του συγκεκριμένου επεισοδίου και διερεύνηση της λειτουργίας του.

2. Διαμόρφωση μιας πρώτης βασικής εικόνας με τον άλλο βασικό ήρωα του δράματος, το Μενέλαο και διερεύνηση της ιδιοσυστασίας του ως δραματικού προσώπου (τραγικά και κωμικά στοιχεία).

3. Αναζήτηση χαρακτηριστικών του τυπικού ευριπίδειου ήρωα.

4. Παρακολούθηση ενός άλλου τρόπου προσέγγισης του θέματος του πολέμου. Μέσω του μοτίβου του «ένδοξου στρατιώτη».

5. Γνωριμία με ένα δευτερεύον πρόσωπο του δράματος , τη Γερόντισσα και διερεύνηση του ρόλου της στο έργο.

6. Εμβάθυνση στη μελέτη της βασικής αντίθεσης του έργου ανάμεσα στο «είναι» και το «φαίνεσθαι».

1^η ΣΚΗΝΗ – ΣΤΙΧΟΙ: 437-494

ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑ

Εμφάνιση Μενέλαου από τη δεξιά προς το θεατή πάροδο. Τίποτα δε θυμίζει τον ομηρικό ήρωα. Είναι ένας ναυαγός με φανερά τα σημάδια της ταλαιπωρίας. Απαγγέλλει έναν μακρότατο μονόλογο, ανάλογο με εκείνον της Ελένης, γι’ αυτό και πολλοί μελετητές θεώρησαν ότι επέχει στο δράμα θέση δεύτερου προλόγου.

ΘΕΜΑ

Γενεαλογία και αυτοπαρουσίαση Μενέλαου. Η δεινή θέση του ήρωα.

ΔΟΜΗ

• ΣΤΙΧΟΙ:437-464: Γενιά και ταυτότητα Μενέλαου.

Ο Μενέλαος απαγγέλλει μόνος στη σκηνή. Ο Χορός έχει ήδη αποχωρήσει. Το δράμα βασίζεται στην αναγνώριση των δύο χαμένων συζύγων. Η θεατρική οικονομία επιβάλλει να μη βρίσκονται ταυτόχρονα στη σκηνή τα δύο βασικά πρόσωπα πριν την αναγνώριση και ο Χορός να αγνοεί την ταυτότητα Μενέλαου.

Ο μονόλογος αρχίζει με την παρουσίαση της γενιάς του ήρωα. Στη συνέχεια εξιστορούνται τα σχετικά με τον Τρωικό πόλεμο, όπου ο ίδιος είχε ηγετική θέση και διεκτραγωδούνται τα δεινά του. Η αναφορά σε εκείνους που χάθηκαν και σ’ αυτούς που με χίλια βάσανα επέστρεψαν δεν είναι άσχετη με την ιστορική στιγμή. Ο Τρωικός πόλεμος απηχεί τα δεινά της Σικελικής εκστρατείας. Ο Μενέλαος δεν τελειώνει με τις συμφορές του πολέμου. Μετά την άλωση της Τροίας αρχίζουν νέες περιπέτειες στη θάλασσα. Από τις αφιλόξενες ακτές της Λιβύης κατέληξε ναυαγός στην άγνωστη χώρα. Οι θεοί σκληρά του στερούν την πολυπόθητη επιστροφή στη Σπάρτη.

• ΣΤΙΧΟΙ:465-494: Δεινά και αγωνίες του παρόντος

Ο Μενέλαος απελπισμένος και ρακένδυτος φτάνει στην άγνωστη χώρα. Ψάχνει για ρούχα και τροφή γι’ αυτόν και τους συντρόφους του, που περιμένουν κρυμμένοι σε μια σπηλιά μαζί με την Ελένη (το είδωλό της). Μοναδική ελπίδα σωτηρίας το μεγαλόπρεπο ανάκτορο που βρίσκεται μπροστά του. Εναγωνίως ζητά το θυρωρό.

ΕΞΕΛΙΞΗ ΥΠΟΘΕΣΗΣ

Η Ελένη, δράμα που βασίζεται στην επανασύνδεση των δύο συζύγων έχει συντεθεί, ώστε όλα να συντείνουν σ’ αυτό το σκοπό. Η παρουσία του Μενέλαου προϋποθέτει την απουσία του Χορού και της Ελένης. Επίσης οι θεατές μαθαίνουν στοιχεία από τη ζωή του ήρωα, τα οποία απαγγέλλει ο ίδιος.

ΠΡΟΣΩΠΑ

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Ο άλλοτε λαμπρός βασιλιάς είναι τώρα ένας ταλαιπωρημένος ναυαγός που θρηνεί και οδύρεται από τη μια και από την άλλη καυχιέται για τη γενιά του και τη δράση του στον Τρωικό πόλεμο. Ο ευγενής, ο ηγέτης, ο νικητής, μεταμορφώνεται σ’ έναν απλό άνθρωπο που εκλιπαρεί για τη ζωή του και τη ζωή των συντρόφων του.

ΤΡΑΓΙΚΟ – ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Ο Μενέλαος είναι τραγικός ήρωας, αφού ζει σε μια ψευδαίσθηση. Βέβαια η μετάπτωση από την ευτυχία στη δυστυχία αγγίζει τα όρια όχι μόνο του τραγικού αλλά και του κωμικού στοιχείου.

Η ίδια η εμφάνιση του Μενέλαου αλλά και ο μονόλογος του ήρωα, που είναι γεμάτος ένταση και κορυφώνεται στο τέλος της σκηνής, εντείνουν το δραματικό στοιχείο.

ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

Αρχικά πομπώδης έκφραση, λόγος εικονοπλαστικός, όπου θεοί, ημίθεοι, ήρωες παρουσιάζονται μέσα από τον ηχηρό λόγο του Μενέλαου. Στη συνέχεια συγκινησιακή γλώσσα, λόγος με ευαισθησία, που διανθίζεται με μεταφορές, γνωμικά, ερωτήσεις ,ασύνδετα.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΘΕΑΤΩΝ

Έκπληξη και θλίψη προκαλεί η εμφάνιση του ήρωα. Η αναφορά στα γεγονότα του Τρωικού πολέμου συγκλονίζει τους Αθηναίους, αφού η καταστροφή στη Σικελία είναι ακόμη νωπή στη μνήμη τους. Ο Μενέλαος αρχίζει να γίνεται συμπαθής και οι θεατές αγωνιούν για την τύχη του.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Για ποιους λόγους ο ποιητής παρουσιάζει τον Μενέλαο ντυμένο με κουρέλια;

2. Τα λόγια του Μενέλαου αποκαλύπτουν ορισμένα γνωρίσματα του ήθους του. Ποια είναι αυτά;

3. Ποια στοιχεία συνθέτουν την τραγικότητα του Μενέλαου;

4. Να αναπτύξετε με συντομία τη γνώμη που διατυπώνει ο Μενέλαος στους στίχους 474-476.

5. Να συγκρίνετε τον Μενέλαο όπως παρουσιάζεται στη σκηνή αυτή με τον Τεύκρο (στίχοι 83-191).

6. Να συγκρίνετε τα λόγια του Μενέλαου για την καταγωγή του (στίχοι437-444) με τα αντίστοιχα λόγια της Ελένης (στίχοι 18-25). Πώς βλέπουν τη ζωή τους σε σχέση με τους προγόνους τους;


Η ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΚΟΜΙΚ

ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ ΠΑΡΟΔΟΣ

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΑ Α